Khi
bạn mới nhận biết một điều gì, thoạt tiên sẽ có một khoảnh khắc của sự nhận
diện đơn thuần thoáng qua rất nhanh, ngay trước khi bạn bắt đầu lập ý niệm về
vật ấy, trước khi bạn định nghĩa nó. Đó chính là một trạng thái tỉnh thức.
Thông thường thì trạng thái này rất ngắn ngủi. Nó là một giây phút chớp nhoáng,
khi bạn mới vừa để mắt nhìn vào một vật, khi bạn mới chú tâm vào nó, trước khi
bạn định nghĩa và đặt tên cho nó, cô lập và tách rời nó ra khỏi phần còn lại
của thực tại. Nó xảy ra trước khi bạn bắt đầu suy nghĩ về sự vật ấy - trước khi
tâm bạn nhận định: “Ồ, đó là một con chó.” Giây phút chú tâm nhẹ nhàng của một
ý thức đơn thuần ấy chính là chính niệm.
Trong giây phút chớp nhoáng này, bạn kinh nghiệm sự vật không như là một sự
vật. Bạn kinh nghiệm một sự trôi chảy nhẹ nhàng của một kinh nghiệm thuần túy,
đan kết vào với thực tại, chứ không hề có mặt riêng rẽ. Chính niệm cũng giống
như một cái thấy toàn diện, so với một cái nhìn tập trung nhỏ hẹp và bị giới
hạn. Và cái thấy của chính niệm có tàng chứa một tuệ giác sâu sắc ấy sẽ biến
mất ngay khi bạn thu nhỏ tâm mình lại, đối tượng hóa và biến nó trở thành một
sự vật. Trong tiến trình nhận thức bình thường của ta, bước chính niệm đầu tiên
này rất là ngắn ngủi, gần như là không thể nào thấy được. Và trong những bước
kế tiếp, chúng ta có thói quen hoang phí sự chú ý của mình vào những việc như
là tìm hiểu nó, đặt tên cho nó, và hơn hết, tạo nên một chuỗi ý tưởng đầy những
biểu tượng về nó. Giây phút chính niệm ban sơ kia trong phút chốc đã tan biến
mất. Và mục đích của thiền quán là giúp ta có thể kéo dài được giây phút chính
niệm ấy.
Khi giây phút chính niệm này được kéo dài, bằng sự thực tập, bạn sẽ thấy nó rất
sâu sắc, và có thể thay đổi được hoàn toàn quan điểm của mình về cuộc sống.
Nhưng trạng thái đó cần phải được học hỏi, và cần có một sự thực tập thường
xuyên. Một khi bạn đã học được rồi, bạn sẽ thấy rằng chính niệm có rất nhiều
khía cạnh thú vị.
Những đặc tính của chính niệm
Chính niệm là một tấm gương soi thực tại. Nó phản ảnh những gì đang có mặt
trong giây phút hiện tại này, đúng thật như là đang xảy ra. Không có thiên
kiến.
Chính niệm là một sự quán sát không phán xét. Nó là một khả năng quán sát nhưng
không phê bình của tâm. Nhờ vậy, ta có thể nhìn sự vật mà không chỉ trích,
không lên án. Không có một điều gì làm cho ta ngạc nhiên. Ta chỉ đơn giản quân
bình chú ý vào sự việc như nó thật sự đang hiện hữu, trong trạng thái tự nhiên
của nó. Ta không cần phải quyết định và cũng không phê phán. Chỉ quán sát. Khi
tôi nói “không cần phải quyết định và cũng không phê phán” là có ý ví dụ thiền
sinh với một nhà khoa học trong phòng thí nghiệm. Ông ta quan sát đối tượng của
mình dưới ống kính hiển vi mà không có một nhận thức, một thiên kiến nào trước,
chỉ nhìn sự vật đúng như nó đang hiện hữu. Cũng bằng cách đó, hành giả quán sát
những tính chất vô thường, vô ngã và bất toại nguyện của mọi hiện tượng.
Chúng ta không thể nào khách quan quán sát những gì đang xảy ra trong ta, nếu
ta không cùng một lúc chấp nhận sự có mặt của nó trong tâm mình. Điều này đặc
biệt đúng đối với những tâm thức tiêu cực. Muốn quán sát nỗi sợ của mình, trước
nhất ta phải chấp nhận là mình sợ hãi. Chúng ta không thể nào khám xét được nỗi
khổ của ta, nếu ta không chịu chấp nhận nó trọn vẹn. Và đối với những nhức
nhối, buồn lo, bực tức, và tất cả những cảm thụ bất an khác cũng vậy. Chúng ta
không thể nào quán sát được một sự việc gì trọn vẹn, nếu ta cứ bận rộn chối bỏ
sự có mặt của nó. Bất cứ một kinh nghiệm nào đang có mặt trong ta, chính niệm
sẽ chấp nhận nó. Nó chỉ đơn giản là một sự kiện khác của cuộc sống, thêm một
việc nữa để ta có ý thức. Không tự hào, không mặc cảm, không có gì là cá nhân -
cái gì có mặt thì nó có mặt.
Chính niệm là một sự quán sát vô tư. Nó không thiên vị một bên nào. Nó không bị
dính mắc vào những gì nó nhận thức. Nó chỉ đơn thuần nhận thức. Chính niệm
không bị những trạng thái tốt đẹp làm mê đắm, và cũng không tránh né những
trạng thái xấu xa. Không nắm bắt những gì dễ chịu, cũng không xua đuổi những gì
khó chịu. Chính niệm đối xử với tất cả mọi kinh nghiệm đều bình đẳng như nhau,
mọi tư tưởng bằng nhau, và mọi cảm thụ cũng bằng nhau. Không có gì được đưa
lên, không có gì bị đè xuống. Chính niệm không có sự thiên vị.
Chính niệm là một ý thức không cần khái niệm. Một cách khác để diễn tả chính
niệm là “sự nhận diện đơn thuần.” Nó không phải là suy nghĩ. Nó không có liên
quan gì đến tư tưởng hoặc khái niệm. Nó không dính líu gì đến ý tưởng, ý kiến
hoặc ký ức. Nó chỉ nhìn và quán sát. Chính niệm ghi nhận hết những kinh nghiệm,
nhưng không hề so sánh. Nó không dán nhãn hiệu hoặc phân loại chúng. Nó quán
sát mọi việc như là chúng đang xảy ra lần đầu tiên. Đây không phải là một sự
phân tích dựa trên ký ức và những suy tưởng. Mà đó chính là một kinh nghiệm
trực tiếp và tức thì về bất cứ một điều gì đang xảy ra, không cần đến tư tưởng.
Chính niệm có mặt trước tư tưởng trong tiến trình nhận thức.
Chính niệm là sự ý thức trong giây phút hiện tại. Nó có mặt ngay bây giờ và ở
đây. Chính niệm quán sát những gì đang xảy ra ngay trong giờ phút này. Nó vĩnh
viễn ở trong giây phút hiện tại, lúc nào cũng đứng yên trên đầu những ngọn sóng
thời gian đang lướt ngang qua. Nếu bạn nhớ về cô giáo dạy lớp mẫu giáo của
mình, đó là ký ức. Khi bạn có ý thức rằng mình đang nhớ về cô giáo dạy lớp mẫu
giáo, thì đó là chính niệm. Và nếu bạn nhận thức việc ấy và tự bảo thầm “Ồ, tôi
đang nhớ,” thì đó là suy nghĩ.
Chính niệm là một ý thức không có một cái ngã. Nó xảy ra không cần đến một cái
“tôi” nào hết. Với chính niệm, chúng ta nhìn mọi hiện tượng mà không cần phải
cộng thêm những ý niệm như là “tôi” hoặc “của tôi”. Ví dụ, có một cái đau nơi
chân. Bình thường, tâm bạn sẽ nói: “Tôi bị đau.” Với chính niệm, ta chỉ đơn
giản ghi nhận cảm giác ấy như là một cảm giác. Ta sẽ không gắn thêm lên nó một
ý niệm về một cái “tôi” dư thừa. Chính niệm ngăn chận không cho ta cộng thêm
bất cứ một cái gì vào nhận thức của mình, hoặc bỏ bớt ra. Ta không nhấn mạnh
một cái gì. Ta không tô đậm một cái gì. Ta chỉ quán sát những gì đang thật sự
có mặt - không bóp méo.
Chính niệm là một ý thức về sự thay đổi. Nó quán sát dòng biến chuyển không
dừng của mọi hiện tượng. Nó theo dõi sự vật trong khi chúng đang thay đổi.
Chính niệm nhìn thấy được tiến trình sinh ra, lớn lên và già đi của mọi hiện
tượng. Nó nhìn chúng tàn hoại và tiêu diệt. Chính niệm theo dõi sự vật trong
từng giây phút, không gián đoạn. Nó quán sát tất cả mọi sự kiện - vật lý, tâm
lý hoặc cảm thụ - bất cứ những gì đang có mặt trong tâm. Ta chỉ ngồi yên và xem
một tấn tuồng đang diễn ra. Chính niệm nhìn thấy được tự tính căn bản của các
hiện tượng đi ngang qua. Nó quán sát sự vật sinh khởi và diệt mất. Nó thấy được
phản ứng và cảm xúc của mình đối với chúng. Nó nhìn thấy được những ảnh hưởng
của chúng trên kẻ khác. Trong chính niệm, ta là một người quan sát vô tư, không
thành kiến, với một công việc duy nhất là ghi nhận hết những gì đang đi qua thế
giới nội tâm của mình.
Xin bạn ghi nhớ điểm chót ấy. Trong chính niệm, ta quán sát thế giới bên trong
ta. Hành giả thực tập chính niệm không quan tâm gì đến thế giới bên ngoài. Mặc
dù nó có đó, nhưng trong thiền tập chúng ta học khảo sát về những kinh nghiệm
của chính mình, tư tưởng của mình, cảm thụ của mình, và nhận thức của mình.
Trong thiền tập, tâm ta chính là phòng thí nghiệm. Thế giới bên trong ta có
tàng chứa những dữ kiện rất phong phú, phản ảnh được hết thế giới chung quanh,
và còn rộng lớn hơn thế nữa. Khảo sát những chất liệu này sẽ đưa ta đến giải
thoát.
Chính niệm là một sự quán sát có tham dự. Hành giả vừa là người quán chiếu mà
cũng vừa là người tham dự. Nếu ta đang theo dõi cảm thụ hoặc cảm xúc của mình,
thì cũng cùng ngay trong lúc ấy, ta đang cảm nhận nó. Chính niệm không phải là
một chức năng thuộc về tri thức. Nó chỉ thuần túy là một ý thức. Chính niệm rất
vô tư và khách quan, nhưng không có nghĩa là nó dửng dưng hoặc lạnh lùng. Ngược
lại, nó là một kinh nghiệm sống rất sinh động, một sự quán chiếu có tham dự
trong quá trình của sự sống.
Chính niệm rất khó có thể nào diễn tả được bằng ngôn từ. Không phải vì nó quá
phức tạp mà là vì nó quá đơn giản và rộng mở. Và đó cũng là một vấn đề chung trong
mọi lĩnh vực của đời sống. Nếu bạn để ý sẽ thấy rằng, những ý niệm cơ bản
thường lại là những gì mà người ta khó lĩnh hội nhất. Thử mở một quyển tự điển
Anh Việt ra và bạn sẽ thấy. Những chữ dài và phức tạp lại thường có những câu
định nghĩa rất chính xác và rõ ràng. Trong khi những chữ căn bản như là “the”
và “be” có thể lại có rất nhiều định nghĩa khác nhau, có khi dài đến cả trang.
Trong khoa học vật lý cũng thế, những chức năng khó diễn tả nhất lại là những
cái cơ bản nhất - ví dụ như những gì có liên quan đến cái thực tại cơ bản về
lượng tử học (quantum mechanics). Chính niệm là một chức năng tiền biểu tượng,
nó không cần đến biểu tượng. Bạn có thể tìm tòi, sử dụng những biểu tượng của
ngôn ngữ cả ngày, và rồi bạn sẽ khám phá ra rằng mình không thật sự hiểu gì
hết. Chúng ta không thể nào diễn tả được một cách trọn vẹn chính niệm là gì.
Nhưng ta có thể nói được nó làm những gì.
Ba chức năng căn bản của chính niệm
Chính niệm có ba chức năng căn bản. Đó là:
1. Chính niệm nhắc nhở ta về những gì mình phải làm.
2. Chính niệm giúp ta nhìn sự vật đúng thật như chúng đang hiện hữu.
3. Chính niệm giúp ta thấy được thật tính của mọi hiện tượng.
Bây giờ chúng ta hãy nói chi tiết hơn về những chức năng này.
Chính niệm nhắc nhở ta những gì phải làm
Trong thiền tập, chúng ta đặt sự chú ý của mình vào một sự vật duy nhất. Khi
tâm ta đi lan man ra khỏi đề mục này, chính niệm nhắc nhở tâm ta đang bị tản
mác và ta cần phải làm gì. Chính niệm mang tâm ta trở về với đề mục thiền quán.
Tất cả những điều đó xảy ra tức thì, không bằng ngôn từ. Chính niệm không phải
là suy nghĩ. Công phu thiền tập lâu ngày sẽ giúp ta biến khả năng này thành một
thói quen, và mang nó vào trong mọi lĩnh vực khác của đời sống. Một thiền sinh
tinh tiến lúc nào cũng thực tập nhận diện đơn thuần đối với mọi sự việc xảy ra,
ngày hay đêm, trong lúc ngồi thiền hay không ngồi thiền. Đây là một mục tiêu
rất cao thượng mà chúng ta cần hướng đến, và nó có thể mất nhiều năm hoặc đôi
khi phải đến mấy mươi năm. Thói quen dính mắc vào tư tưởng của ta cũng đã có
gốc rễ rất lâu đời, không dễ gì bứng nhổ nó đi trong một sớm một chiều. Chỉ có
một phương cách duy nhất là cứ kiên trì thực tập chính niệm cho thật miên mật.
Khi ta có chính niệm, ta sẽ thấy được khi nào mình đang bị kẹt vào thói quen
suy nghĩ. Nó sẽ giúp ta dừng lại và bước ra khỏi tiến trình suy nghĩ ấy, và ta
có được tự do. Rồi chính niệm sẽ mang sự chú ý của ta trở về với đề mục chính.
Nếu bạn đang ngồi thiền, bạn sẽ trở lại chú tâm đến đối tượng thiền quán. Nếu
bạn không ngồi thiền, bạn chỉ cần áp dụng một sự nhận diện đơn thuần, thuần túy
ghi nhận những gì đang khởi lên mà không để bị dính mắc: “À, cái này khởi
lên... và rồi cái này, và cái này nữa... và bây giờ là cái này...”
Chính niệm vừa là sự nhận diện đơn thuần, vừa là chức năng nhắc nhở chúng ta
nhận diện đơn thuần, mỗi khi ta lơ đễnh. Nhận diện đơn thuần là ghi nhận. Nó tự
thiết lập lại chính nó bằng cách ghi nhận rằng mình không có mặt trong giây
phút hiện tại. Vừa khi bạn ghi nhận rằng từ nãy giờ mình không ghi nhận gì hết,
thì ngay chính lúc đó là bạn đã có sự ghi nhận, có nghĩa là bạn đã thiết lập
lại chính niệm.
Chính niệm cũng có một cảm thụ riêng biệt của nó trong tâm thức. Nó có một vị
riêng - nhẹ nhàng, trong sáng, nhiều năng lượng. Ngược lại, những tư tưởng bình
thường khác có những tính chất nặng nề, cân nhắc, và khó khăn. Nhưng một lần
nữa, bạn nên nhớ rằng những điều này cũng chỉ là ngôn từ mà thôi. Sự thực hành
của chính bạn sẽ chỉ cho bạn thấy sự khác biệt ấy. Khi đó, bạn sẽ có thể giải
thích bằng chính ngôn ngữ của bạn, còn những chữ nghĩa dùng ở đây chỉ là dư
thừa, vô ích. Hãy nhớ, sự thực tập mới là vấn đề chính.
Nhìn sự vật đúng thật như đang hiện hữu
Chính niệm không thêm vào một cái gì, và cũng không bỏ ra bất cứ một cái gì. Nó
là một sự nhận diện đơn thuần, chỉ nhìn xem cái gì đang có mặt. Ý nghĩ của ta
thường tô điểm cho kinh nghiệm, chồng chất lên thêm những ý tưởng của mình,
nhận chìm ta xuống cơn lốc xoáy của những lo âu, dự tính, sợ hãi và mơ ước. Khi
có chính niệm, chúng ta sẽ thôi không làm những việc ấy nữa. Ta chỉ ghi nhận
chính xác điều gì đang khởi lên trong tâm, và rồi ghi nhận cái kế tiếp. “À, cái
này... và cái này... và bây giờ là cái này.” Điều đó rất đơn giản.
Thấy được thật tính của mọi hiện tượng
Chính niệm, và chỉ có chính niệm mới có thể nhận thức được rằng, ba đặc tính
trong đạo Phật là ba sự thật sâu sắc nhất của hiện thực. Trong tiếng Pali, ba
đặc tính đó là anicca (vô thường), dukkha (bất toại nguyện, khổ), và anatta (vô
ngã - không có một thực thể độc lập, thường hằng và riêng rẽ) Nhưng những sự
thật này trong đạo Phật không bao giờ được trình bày như là những giáo điều
tuyệt đối, bắt ta phải mù quáng tin theo. Người học Phật cảm thấy những sự thật
này rất là phổ biến và hiển nhiên cho bất cứ ai muốn khảo sát một cách đúng
đắn. Chính niệm là phương pháp khảo sát đó. Chính niệm tự nó có đầy đủ năng lực
để làm hiển lộ cái thực tại sâu kín nhất mà con người chúng ta có thể quán sát
được. Dưới sự quán chiếu ấy, ta có thể thấy được những điều này:
a. Bản chất của mọi sự vật tồn tại có điều kiện là luôn luôn biến đổi.
b. Tất cả mọi việc trên thế gian này, xét cho cùng đều là bất toại nguyện.
c. Không có một thực thể nào thường hằng hoặc không thay đổi, chỉ có những tiến
trình liên tục diễn ra mà thôi.
Chính niệm cũng giống như một kính hiển vi điện tử. Có nghĩa là nó tinh vi đến
nỗi có thể giúp ta thật sự tiếp xúc trực tiếp được với thực tại mà ta chỉ biết
qua lý thuyết về quá trình nhận thức của mình. Chính niệm có thể nhìn thấy được
tính chất vô thường của mỗi nhận thức. Nó thấy được tính chất tạm thời và tự
tính thay đổi của những gì nó tiếp xúc. Nó cũng thấy được bản chất bất toại
nguyện của những sự vật nào vẫn còn tồn tại có điều kiện. Nó hiểu rằng, bám víu
vào những vở tuồng tạm bợ này sẽ chẳng mang lại một lợi ích nào. Ta sẽ không bao
giờ có được hạnh phúc bằng cách ấy. Và sau hết, chính niệm nhìn thấy được bản
chất vô ngã trong tất cả mọi hiện tượng. Nó thấy được rõ rằng chúng ta đã chọn
lấy một số nhỏ nhận thức hoặc tri giác nào đó, cắt đứt và tách lìa chúng ra
khỏi dòng kinh nghiệm, rồi xem đó như là một thực thể riêng biệt và có bản chất
thật sự. Chính niệm có thể thực sự nhìn thấy được những việc ấy. Nó không nghĩ
về chúng, nó trực tiếp thấy chúng.
Khi chính niệm được tăng trưởng đầy đủ, ta có thể nhìn thấy được ba thuộc tính
này của sự sống một cách trực tiếp và tức thời mà không cần đến sự can thiệp
của tư tưởng. Thật ra, bản chất của ba thuộc tính ấy - vô thường, vô ngã và bất
toại nguyện - cũng chỉ là một. Chúng không thể nào có mặt một cách riêng rẽ
được. Sở dĩ có sự phân biệt ấy là do kết quả của một sự diễn đạt khó khăn, khi
ta cố gắng diễn tả tiến trình chính niệm đơn giản này bằng những biểu tượng, ý
tưởng đầy thiếu sót và rườm rà.
Chính niệm là một quá trình, nhưng nó không xảy ra theo thứ tự từng bước một.
Chính niệm là một quá trình xảy ra trong một đơn vị trọn vẹn: ta ghi nhận rằng
mình không có chính niệm; và sự ghi nhận ấy, tự chính nó là kết quả của chính
niệm. Chính niệm là sự nhận diện đơn thuần; và nhận diện đơn thuần có nghĩa là
nhìn sự vật như nó thật sự đang hiện hữu, không thêm, không bớt, không bóp méo;
và sự vật như nó thật sự đang hiện hữu chính là: anicca (vô thường), dukkha
(bất toại nguyện) và anatta (vô ngã). Tất cả những điều đó chỉ xảy ra trong một
vài sát-na, một khoảnh khắc của tâm thức. Nhưng việc ấy không có nghĩa là bạn
sẽ lập tức đạt được giải thoát ngay sau khi mình mới vừa có chính niệm. Làm sao
để mang chất liệu chính niệm ấy vào trong cuộc sống hằng ngày là một quá trình
khác. Và học cách duy trì trạng thái chính niệm cho được dài lâu lại là một quá
trình khác nữa. Nhưng đó là những quá trình rất là thú vị và hạnh phúc, chúng
hoàn toàn rất xứng đáng với công sức của ta.
Chính niệm (Sati) và Thiền quán (Vipassana)
Chính niệm là trái tim của thiền quán và là chìa khóa của cả tiến trình ấy. Nó
vừa là mục đích, vừa là phương tiện của thiền quán. Ta đạt đến chính niệm bằng
cách tinh tiến giữ chính niệm. Một chữ Pali khác cũng được dịch thành chính
niệm là appamada, có nghĩa là không lơ đãng hoặc sự vắng mặt của điên rồ. Một
người lúc nào cũng chú ý đến những gì đang xảy ra trong tâm, sẽ đạt đến một
trạng thái hoàn toàn an ổn và tốt lành.
Chữ sati trong tiếng Pali cũng có hàm nghĩa là ghi nhớ. Ghi nhớ ở đây không có
nghĩa là những ký ức về các hình ảnh, ý tưởng thuộc quá khứ, nhưng là một cái
biết rõ ràng, trực tiếp, không lời về cái gì có và cái gì không, về cái gì đúng
và cái gì sai, về những gì mình đang làm và nên làm như thế nào. Chính niệm
nhắc nhở hành giả chú tâm đúng lúc đến đối tượng thích hợp và với sự cố gắng
đúng mức để thực hiện được việc quán chiếu. Khi năng lượng của chính niệm đầy
đủ, hành giả sẽ luôn luôn ở trong một trạng thái an vui và tỉnh giác. Trong
tình trạng này, những trạng thái “chướng ngại” hoặc “kích thích” của tâm thức
sẽ không thể nào khởi lên được - không còn tham lam, sân hận, si mê và lười
biếng.
Nhưng chúng ta đều là con người và vì vậy đều có những lỡ lầm. Phần lớn chúng
ta cứ lỗi lầm liên tiếp. Mặc dầu cố gắng hết lòng, nhưng đôi khi chúng ta vẫn
để cho chính niệm mình bị sơ xuất, và bị mắc kẹt vào những lỗi lầm đáng tiếc.
Nhưng đó cũng là điều bình thường của con người mà thôi. Chính niệm giúp ta ghi
nhận được những sơ xuất ấy. Và cũng chính niệm nhắc nhở ta vận dụng chính niệm
để tự kéo mình ra khỏi. Những lỡ lầm này sẽ tiếp tục xảy ra, nhưng nhịp độ của
nó sẽ dần dần giảm đi theo sự tu tập của ta.
Và một khi chính niệm đã đẩy được những tâm thức vẩn đục này sang một bên,
những tâm thức khác tốt lành hơn sẽ thay thế chúng. Thù hận sẽ được thay thế
bằng tình thương, đam mê sẽ được thay thế bằng sự buông xả. Chính niệm cũng ghi
nhận được những đổi thay này, và nó nhắc nhở hành giả biết cố gắng tinh tiến để
duy trì những trạng thái tốt lành ấy. Nhờ chính niệm mà tuệ giác và tình thương
được lớn mạnh. Thiếu chính niệm, chúng sẽ không bao giờ có thể tăng trưởng và thành
thục được.
Nằm sâu kín trong tâm thức ta là một cơ chế tinh thần luôn chấp nhận những kinh
nghiệm mà tâm ta cho là đẹp, là dễ chịu và loại bỏ những kinh nghiệm được cho
là xấu, là khó chịu và đau đớn. Cơ chế ấy làm phát khởi những tâm thức mà chúng
ta đang cố gắng tu tập để tránh - như là tham lam, đam mê, sân hận và ghen tức.
Chúng ta muốn tránh những tâm thức chướng ngại này, không phải vì chúng là điều
xấu ác theo nghĩa thông thường, nhưng bởi vì chúng rất là độc đoán; bởi vì
chúng xâm lấn tâm ta, chiếm hữu hoàn toàn sự chú ý của ta; bởi vì chúng cứ chạy
quanh quẩn theo những suy nghĩ vòng vo; và bởi vì chúng ngăn che ta với thực
tại sinh động.
Những chướng ngại ấy sẽ không thể nào khởi lên khi chính niệm có mặt. Chính
niệm là sự chú ý vào giây phút hiện tại. Vì vậy nó là một liều thuốc trực tiếp
hoá giải được hết tất cả những tâm thức nào làm trở ngại cho việc ấy. Là một
thiền sinh, chỉ khi nào chúng ta lơ đễnh, sống trong thất niệm, cơ chế phân
biệt ấy mới có thể giành quyền kiểm soát - nó nắm bắt cái này và loại bỏ cái
kia. Và từ đó, những mâu thuẫn sẽ xuất hiện làm lu mờ đi ý thức của ta. Chúng
ta không còn khả năng ghi nhận được những gì đang xảy ra. Ta quá bận rộn với
một ý nghĩ trả thù, hoặc tham lam, hoặc là gì gì đó... Chính niệm sẽ nhận diện
được sự kiện ấy. Chính niệm sẽ nhớ lại phương pháp thực tập, và tập trung lại
sự chú ý của ta, khiến cho những rối loạn ấy từ từ phai nhạt đi. Và cũng là
chính niệm cố gắng duy trì cho nó được lâu dài, để những chướng ngại ấy không
còn nổi lên được nữa. Vì vậy, chính niệm là một loại thần dược hóa giải được
hết tất cả mọi chướng ngại. Nó vừa là biện pháp chữa trị mà cũng vừa là một
biện pháp ngăn ngừa.
Chính niệm phát triển đúng mức là một trạng thái hoàn toàn tự tại, không bị
dính mắc vào bất cứ một sự việc gì trong cuộc đời này. Nếu ta giữ được trạng
thái này, ta sẽ không cần phải nhờ đến bất cứ một cái gì khác để chuyển hóa
những khó khăn của mình. Chính niệm là một ý thức sâu sắc. Nó nhìn thấy sự vật
một cách thẩm thấu, xuyên qua mọi bình diện của ý niệm và tư tưởng. Cái nhìn ấy
sẽ mang lại cho ta một niềm tin vững chắc và kiên cố, không ngờ vực. Nó được
biểu hiện bằng một sự chú tâm chuyên nhất, không gián đoạn, không lay động và
cũng không bao giờ thối chuyển.
Năng lực của chính niệm không những chỉ cô lập các chướng ngại trong tâm thức,
mà còn làm phơi bày cơ chế hoạt động của nó ra, để rồi tiêu hủy đi. Chính niệm
làm thanh tịnh mọi ô uế trong tâm. Kết quả là một tâm thức hoàn toàn trong sáng
và an ổn, hoàn toàn bất động trước mọi phong ba và thăng trầm của cuộc sống.
Bhante Henepola Gunaratana
Nguyễn
duy Nhiên dịch
