Có bao giờ ta tự
hỏi: Vì sao con người lại yêu cái đẹp đến thế? Vì sao chỉ một bức tranh hài
hòa, một giai điệu du dương hay một khung cảnh thiên nhiên tĩnh lặng cũng đủ
khiến lòng ta dịu xuống?
Vẻ đẹp đến
từ bản năng của chúng ta
Khoa học đã từng làm một thí nghiệm
thú vị: Khi con người chiêm ngưỡng những hình ảnh được cho là đẹp, một vùng não
phía trước trán nơi liên quan đến cảm nhận thẩm mỹ và phần thưởng sẽ lập tức
hoạt động mạnh mẽ. Điều đó cho thấy cảm nhận về cái đẹp không phải là điều ngẫu
nhiên. Bộ não của chúng ta dường như được “lập trình” để nhận ra và phản ứng
với vẻ hài hòa.
Đáng kinh ngạc hơn, bộ não có thể
nhận biết cái đẹp chỉ trong vài mili giây nhanh đến mức lý trí chưa kịp phân
tích. Điều ấy gợi cho ta một suy nghĩ: Phải chăng khuynh hướng hướng về cái đẹp
vốn đã là bản năng?
Tại sao? Đừng quên rằng tiêu
chuẩn của “cái đẹp”, tỷ lệ vàng, tồn tại trong DNA của chúng ta.
Do đó, chúng ta không cần ai nói
cho chúng ta biết cái đẹp là gì; chúng ta sinh ra đã biết điều đó vì “cái đẹp”
đã được khắc sâu trong gen của chúng ta, và các thí nghiệm khoa học đã chứng
minh điều này.
Hơn nữa, vẻ đẹp không chỉ nằm ở
vẻ bề ngoài; nó còn là liều thuốc xoa dịu tâm hồn và thể xác.
Vậy, thích cái đẹp thì sao? nó có
thể đem lại được gì cho chúng ta?
Sức mạnh
chữa lành của cái đẹp
Năm 1984, một nhà khoa học người
Mỹ đã nghiên cứu 46 bệnh nhân trải qua cùng một cuộc phẫu thuật. Một số bệnh
nhân có thể ngắm nhìn cảnh đẹp thiên nhiên bên ngoài cửa sổ, trong khi những
người khác chỉ nhìn thấy những bức tường gạch nâu. Kết quả cho thấy những bệnh
nhân có tầm nhìn đẹp hồi phục nhanh hơn và sử dụng ít thuốc giảm đau hơn.
Không chỉ thiên nhiên, nghệ thuật
cũng mang lại hiệu ứng tương tự.
Để kiểm chứng những tác động của
nghệ thuật lên cơ thể con người, các nhà nghiên cứu đã tiến hành một thí nghiệm
vào năm 2018. Họ đã tuyển chọn
77 sinh viên đại học và phân ngẫu nhiên cho họ tham quan các bảo tàng để xem
tranh cổ điển, tranh hiện đại hoặc tham quan văn phòng bảo tàng.
Nghiên cứu cho thấy sau khi xem
tranh cổ điển, hơn một nửa số người tham gia đã trải nghiệm sự giảm đáng kể
huyết áp tâm thu, cho thấy mức độ thư giãn cao hơn. Ngược lại, dữ liệu cho thấy
ít sự thay đổi đối với những người xem tranh hiện đại hoặc đến văn phòng. So
với tranh hiện đại, tranh cổ điển có tác dụng làm dịu tâm trạng hơn và gợi lên
nhiều cảm xúc tích cực hơn.
Hơn nữa, không chỉ vẻ đẹp của
tranh vẽ mới có thể chữa lành tâm hồn và thể xác; vẻ đẹp của âm nhạc cũng có
tác dụng tương tự.
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng
nhạc cổ điển có thể giúp giảm hormone gây căng thẳng và tăng cường hệ miễn
dịch. Ví dụ, các bản Sonata của Mozart không chỉ du dương mà cấu trúc của chúng
thường tuân theo tỷ lệ vàng. Cảm giác hài hòa bắt nguồn từ thiên nhiên này là
chìa khóa để thư giãn và cảm thấy thoải mái.
Nếu bạn nghe nhạc rock, nó sẽ
không có tác dụng tương tự; ngược lại, nó thậm chí có thể làm tăng thêm sự lo
lắng.
Tóm lại, cái đẹp có sức mạnh chữa
lành. Tuy nhiên, có một loại vẻ đẹp khác, đẹp hơn và mạnh mẽ hơn vẻ đẹp của
nghệ thuật. Bạn có đoán được đó là gì không?
Vẻ đẹp của
thiện lương
Các nhà tâm lý học từng khảo sát
hàng nghìn người về điều khiến họ cảm thấy ngưỡng mộ nhất. Kết quả không phải
là núi non hùng vĩ hay kiệt tác nghệ thuật, mà là khi họ chứng kiến lòng dũng
cảm, sự tử tế, khả năng hy sinh và lòng vị tha của người khác.
Trong những thí nghiệm khác, khi
con người nhìn thấy hành động nhân ái, như một đứa trẻ che chở cho con vật bị
thương; bộ não không chỉ kích hoạt vùng cảm nhận thẩm mỹ, mà còn kích hoạt mạnh
mẽ những vùng liên quan đến đồng cảm và kết nối xã hội.
Vẻ đẹp của đức hạnh vì thế chạm
đến tầng sâu hơn của tâm hồn. Nó không chỉ làm ta “thích”, mà khiến ta xúc động
và muốn trở nên tốt hơn.
Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở
cách chúng ta cảm nhận bộ não. Khi nhìn thấy khuôn mặt đẹp, chúng ta chỉ kích
hoạt hệ thống khen thưởng của não. Nhưng khi nhìn thấy những hình ảnh về lòng
trắc ẩn hoặc sự tử tế, chúng ta lại kích hoạt nhiều vùng não hơn, đặc biệt là
những vùng liên quan đến sự đồng cảm và nhận thức xã hội.
Nói một cách đơn giản, đức hạnh
đánh thức những sức mạnh cảm xúc sâu sắc và rộng lớn hơn bên trong chúng ta.
Đáng tiếc thay, trong xã hội hiện
đại, chuẩn mực về cái đẹp đôi khi bị bóp méo. Có những điều lệch chuẩn, gây sốc
lại được tung hô; trong khi sự nhã nhặn, đoan chính bị xem là cũ kỹ. Tương tự,
nhiều giá trị đạo đức cũng bị đảo lộn: sự khôn lỏi được gọi là thông minh, sự
xu nịnh được coi là linh hoạt, còn chân thành và nhẫn nhịn lại bị xem là yếu
đuối.
Khi thước đo thẩm mỹ và đạo đức
lệch lạc, xã hội khó tránh khỏi những bất an. Bởi cái đẹp đích thực luôn song
hành cùng trật tự và thiện ý. Khi con người xa rời sự hài hòa ấy, họ cũng xa
rời sự bình an.
Vì tiền tài, danh vọng hay sĩ
diện, có người chấp nhận sống trái với lương tâm mình. Nhưng chỉ những ai giữ
được lòng thiện lương giữa nghịch cảnh, vẫn chọn tử tế khi có thể cay nghiệt,
vẫn chọn chân thành khi có thể giả dối, mới thực sự là người đẹp nhất.
Vẻ đẹp của ngoại hình rồi sẽ phai
theo năm tháng. Vẻ đẹp của nghệ thuật cũng cần người thưởng thức. Nhưng vẻ đẹp
của tâm hồn, của thiện lương, của nhân cách lại có sức sống trường tồn. Nó
không chỉ làm người khác an lòng, mà còn khiến chính ta sống thanh thản.
Có lẽ, yêu cái đẹp không phải để
thỏa mãn thị giác, mà để nhắc nhở ta quay về với sự hài hòa bên trong. Khi
chúng ta giữ được thiện lương giữa đời nhiều biến động, đó mới là vẻ đẹp bền
vững nhất, vẻ đẹp không cần phô bày, nhưng đủ để soi sáng cả một đời người.
Tú Uyên biên
tập
Theo NTD
