Hoa sen là một trong những biểu tượng gắn với truyền thống Phật
giáo, người Việt Nam khá quen thuộc với hình ảnh Đức Phật ngồi trên tòa sen.
Tác giả Huệ Dân sẽ giúp chúng ta khám phá ý nghĩa của hoa sen dưới hai khía
cạnh: khoa học và Phật học (Ban MVĐTLT TGP).
* * *
Sen trong phân loại khoa học
Sen là loại thực vật thủy sinh sống lâu năm, mọc lên từ rễ củ nằm
dưới lớp bùn đất ẫtn vùng nước ao đọng, bẩn đục hay sông, hồ. Các lá to với
đường kính tới 20 cm-60 cm, thường nổi trên mặt nước như những chiếc phao và có
đặc điểm là không thấm nước.
Thân sen khi già có nhiều gai nhỏ và có chiều cao khoảng 0,5-1,5
m. Hoa mọc trên các thân to và nhô cao trên mặt nước và có nhiều màu sắc khác
nhau tùy theo loại : từ màu trắng như tuyết tới màu vàng hay hồng nhạt. Sen có
thể trồng bằng hột hay thân rễ như rau muống.
Theo Theophrastus trong hệ thực vật của sông Nile, thì sen có
nguồn gốc từ các nước: Ai cập, Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ,
Đông Nam Á, Tây Á, Iran, Azerbaijan… Việt Nam và miền Bắc của nước Úc.
Trong bảng phân loại khoa học, sen thuộc họ Nelumbonaceae (tiếng
latin), Nelumbonaceae là một gia đình bao gồm hai loài thuộc chi Nelumbo.
Nelumbo là một chi của thực vật thủy sinh với các lá to, thân rễ bò, bông có
mùi thơm như giống nước hoa huệ thường được gọi chung là hoa sen. Nelumbo là
tên xuất phát từ chữ Sinhalese Nelum. Có hai loài sen thuộc chi này, đó là
Nelumbo nucifera và Nelumbo aureavallis.
Nelumbo aureavallis là loài được tìm thấy tại Thung lũng Vàng ở
miền Bắc Dalota, Hoa Kỳ và loài này đã bị tuyệt chủng. Nelumbo nucifera là tên
khoa học của một loài hoa sen được biết nhiều nhất ở Ấn Độ, Ai Cập và Việt Nam.
Sen thuộc bộ Proteales vốn là tên các nhà phân loại học thực vật
dùng để xếp bộ theo thứ tự của các loài thực vật có hoa. Sen thuộc giới
Plantae.
Hoa nở vươn khỏi mặt nước, lộ bày đài hoa, nhụy, hạt và hương thơm
tinh khiết, nên được mọi người ưa chuộng. Từ xưa, trong truyền thống của các
nước châu Á. Hoa sen được dùng làm biểu tượng thiêng liêng, để đại diện cho
những người có nhân cách thanh cao, nghị lực vững vàng, không bị ảnh hưởng của
hoàn cảnh xấu xa. Những người thường bị chịu ảnh hưởng khó khăn của xã hội đưa
đến trong hoàn cảnh sống, nhưng họ biết cố gắng vươn lên để sống một cách xứng
đáng, trong tinh thần, bền tâm, nhẫn nại, chịu đựng, khắc phục vượt qua.
Khi những cánh hoa của nó mở ra, cũng là một ý nghĩa nói lên sức
sống mở rộng của tâm hồn. Một sự xuất hiện của vẻ đẹp tinh khiết không bị ô
nhiễm, từ chỗ bùn nhơ. Hoa sen cũng được trích dẫn nhiều trong các văn bản kinh
Phật cũng như Puranas và Vệ Đà của Ấn Độ giáo.
“Người thực hiện bổn phận của mình mà không có sự quyến luyến,
dâng các kết quả cho Đấng tối cao, sẽ không bị ảnh hưởng bởi các tác động tội
lỗi, giống như lá sen không bị nước dính vào”. Bhagavad Gita 5.10.
Hoa sen trong Phật giáo
Theo
truyền thuyết Phật học, sau khi đức Phật được sinh ra, Ngài bước bảy bước và
mỗi bước có hoa sen đỡ chân cho Ngài. Rồi mỗi lần đến chùa, khi nhìn lên bàn
Phật, thấy tượng của đức Phật ngồi trên tòa sen.
Như vậy có thể nói rằng, hoa sen là hình ảnh, hài hòa, đặc trưng
của một chu trình sống trong 8 cánh hoa, sinh ra từ bóng tối, bùn nhơ mà bừng
nở ra những tinh nguyên của sự hoàn thiện cần đạt tới. 8 cánh hoa của sen cũng
là 8 đặc tính tiêu biểu, để hiểu được một phần nào về sự chuyển hóa và thành
tựu trong việc học Phật qua những cụm từ sau đây :
* Không ô nhiễm: Sống trong bùn lầy đầy dơ bẩn,
nhưng hoa sen vẫn tự lực cánh sinh để vươn mình lên khỏi mặt nước cho hoa, dâng
hương thơm tặng đời. Bùn thường được xem là hình ảnh xấu xa, dơ dáy, ô nhiễm.
Còn màu trắng hay vàng hoặc đỏ hường của những cánh hoa sen là sự biểu trưng
của những đặc tính thuộc về tinh khiết, sang trọng, khoan dung.
Những hình ảnh trên là những ý nghĩa, để nói lên sự nhẫn nại, rèn
luyện của việc tu Phật, cho dù sống trong bất kỳ môi trường khó khăn nào, cũng
nên cố gắng khắc phục vượt qua để đạt được sự thành tựu cho chính mình và cho
người, mà điều này có thể thấy và kiểm chứng được qua đời sống của đức Phật.
Ngài ra đời và sinh hoạt trong dòng đời, nhưng Ngài không bị nhiễm
vào những phiền não của xã hội do con người tạo ra. Ngược lại, Ngài còn tìm
cách hướng dẫn con người thoát ra biển khổ bằng sự tỉnh thức của chính Ngài.
Phật tánh là những đóa hoa sen không bị ô nhiễm sẵn có trong mỗi
người, chỉ cần biết phát huy nó một cách nghiêm túc, trong việc tu tập cá nhân
ở mỗi ngày, thì nó sẽ tặng cho mình cũng như cho những người sống chung quanh
những hương thơm, tinh khiết, hoàn hảo, để mở rộng niềm hạnh phúc thật sự ngay
bây giờ.
* Thanh lọc, lắng cặn, tẩy các chất độc: Đây là
một chức năng đặc biệt của sen, bởi vì, dù sống trong bùn sình hôi hám, nhưng
lá và hoa của sen không dính bùn nhơ và chỗ nào sen mọc, thì ở đó nước lắng
trong.
Hình ảnh này là ý nghĩa để nói lên sự giáo dục chân thực, bằng
việc trau dồi đức hạnh, những phẩm chất tốt, và cung cách cư xử đúng đắn, trong
đời sống thực tế hằng ngày cũng rất là lợi ích.
Nhịp sống ngày nay, do thói quen ăn uống thừa chất, ít vận động và
môi trường bị ô nhiễm, mà gây ra nhiều chứng bệnh hiểm nghèo. Nếu thích bảo vệ
tấm thân được khỏe mạnh, thì nên thường xuyên thanh lọc cơ thể, bằng những cách
loại bỏ đi những gì có hại cho cơ thể.
Hiện thân của sự sống sinh ra và lớn lên trong chốn sình lầy, mà
hoa sen hé nở và mở rộng những cánh hoa của nó, để thoáng lên một làn hương
tinh khiết, như lời ca ngợi về sự sống thanh xuân, qua sự biết hòa nhập, thích
nghi môi trường, thanh lọc những chất dơ, bằng thân rễ của chính mình. Đây cũng
chính là biểu tượng của sự chuyển hóa và thành tựu cho việc học Phật. Một hạnh
phúc an lạc có ngay bây giờ, khi tâm thân lắng đọng, trong sạch thanh tịnh.
* Kiên nhẫn, đợi chờ: Sen là loại thực vật có
hoa, hạt kín, phôi của hạt gồm có rễ mầm, thân mầm, lá mầm, chồi mầm. Sau quá
trình thụ tinh, noãn sẽ biến thành hạt. Trong tác phẩm “Nguyên lý hình thành và
nẩy mầm của hạt giống” do Tiến sĩ sinh học K. E. Ovtsarov biên soạn, xuất bản
năm 1976 tại Moskva có nói : Ở gần Tokyo người ta đã tìm thấy chiếc thuyền độc
mộc nằm ở trong đất 3.000 năm. Các hạt sen nằm ở trong (thuyền) đó về sau đã
nẩy mầm và mọc thành cây.
Đây cũng là một ý nghĩa của sự kiên nhẫn, đợi chờ, mặc dù không
được phát triển trong những điều kiện thích nghi, nhưng khả năng sống của hạt
sen vẫn còn tồn tại trong phôi của hạt, bằng sự hiểu biết quy luật và khả năng
tự bảo vệ, tự phục hồi một cách tự nhiên của chính mình, dựa vào những môi
trường chung quanh, để tạo ra những điều kiện cơ bản cho quá trình duy trì sự
sống và sinh trưởng.
Qua hình ảnh trên cho thấy kiên nhẫn tích cực làm việc để đạt được
kết quả như mong muốn là điều tốt đẹp nên làm. Nhưng sự thật của các kết quả
như mong muốn, đòi hỏi phải có thời gian, phải trải qua nhiều quá trình tiến
triển theo từng giai đoạn như: có những lúc phài hành động, nhưng cũng có những
thời điểm cần phải biết chờ đợi. Bởi vì sự thành công hoàn thành một cách đúng
nghĩa, chỉ đến khi có những quyết định hợp lý, đúng lúc.
Từ giấc ngủ dài của các hạt sen trong chiếc thuyền bị chôn vùi
trong lòng đất, cho đến khi gặp được các điều kiện thuận lợi, để phục hồi tái
sinh cũng là một sự chứng minh của nhân và duyên trong đạo Phật. Bởi vì, những
thành quả tốt đẹp đạt được, không chỉ phụ thuộc vào bản thân hay công sức của
chính mình, mà còn cần đến, việc học cách sống hiểu biết và chấp nhận thực tế
trong mối quan hệ với những hoàn cảnh chung quanh.
Sen nẩy mầm trong bùn tối, thanh lọc mọi sự nhơ bẩn để nuôi thân,
vượt qua tầng nước sâu, vươn lên trên mặt nước, xòe lá, trổ hoa, là một quá
trình kiên nhẫn vươn lên tìm sự sống cao đẹp. Hình ảnh của sen qua 3 giai đoạn
sinh trưởng này rồi cho hoa. Đây cũng là một ý nghĩa giúp cho người học Phật
hay tu Phật, để tự diệt tham, sân, si mà đạt đến tự tánh thanh tịnh của chính
mình trong đời sống bằng sự kiên nhẫn.
Khi gặp khó khăn mà có tính kiên nhẫn, thay vì nổi nóng, hãy tự
nhắc mình nhớ đến hình ảnh của hạt sen nẩy mầm trong bùn tối, thanh lọc mọi sự
nhơ bẩn để nuôi thân, do đó mình không nên làm theo những hậu quả xấu của các
hành động sân si để hại thân.
Đứng trước bất kỳ các khó khăn nào, hãy nên dùng sự kiên nhẫn và
bao dung, mà gánh chịu đau khổ tạm thời, còn hơn là phải hối hận ăn năn suốt
đời vì làm những việc thiếu suy nghĩ.
Hy sinh, chịu đựng những chuyện nhỏ, là một khả năng rèn luyện để
vượt qua được những khó khăn lớn hơn trong tương lai.
Thông thường chúng ta không thể nhận ra sự khác biệt giữa con
người và hành vi. Chúng ta quên rằng lòng vị tha thì vĩ đại hơn là sự
phục thù. Cato the Elder nói: "Kiên nhẫn là đức tính lớn nhất trong
mọi đức tính". Issac Newton nói: "Nếu tôi có được khám phá giá trị
nào, đó là nhờ chú ý kiên nhẫn hơn là bất kỳ tài năng nào tôi có". Vậy,
kiên nhẫn là gì và làm sao ta có được kiên nhẫn? Làm thế nào để khiêm tốn? Khi
không còn “cái tôi” thì ta khiêm tốn, ta nhẫn nhục, ta kiên nhẫn…
Sen nở hoa là do sự hợp tác giữa hạt, thân, rễ của nó và thiên
nhiên. Cho nên muốn đạt được tự tánh thanh tịnh cho chính mình, là phải tự tập
tánh kiên nhẫn đến mức độ cao nhất qua sự hợp tác của nhẫn nhục và nhẫn nhịn.
ĐẠO PHẬT ngày nay, Tập 7 (5-6/2011), tr. 75-77.
