Câu hỏi: Thưa Pháp Vương, khái niệm “tự do” có ý
nghĩa gì đối với Ngài?
Trả lời: Tôi nghĩ rằng tự do là một chủ đề mà mọi
người thường nhắc đến. Ai cũng muốn có được tự do, nhưng dường như có rất nhiều
cách giải nghĩa cụm từ này và nhiều khái niệm khác nhau về tự do. Theo tôi, có tự
do về thể chất và tự do về tinh thần. Ta phải đạt được sự tự tại từ bên trong
trước, từ đó các sắc màu của cuộc sống bên ngoài sẽ thay đổi.
Trong tâm trí, chúng
ta luôn cần được tự do để có lựa chọn đúng đắn; nhưng ta thường lưỡng lự không
làm như thế, bởi vì chúng ta còn thiếu trí tuệ, tâm bị xao lãng, vọng động, rối
loại và khổ đau thường từ đó mà ra. Đây quả thực là một thách thức rất lớn trong
cuộc sống. Một bạn trẻ thời nay thường xuyên phải đối mặt với rất nhiều sự lựa
chọn, nhưng làm thế nào để có lựa chọn tốt? Rồi cách tiếp cận vấn đề của chúng
ta thường thiên về vật chất hơn về tinh thần. Cách lựa chọn này đôi khi mang
lại cho ta niềm vui trong chốc lát, nhưng chỉ làm ta rối loạn hơn. Chưa kể, nó
sẽ dần tạo thành một thói quen. Nếu chúng ta biết rõ mình phải lựa chọn, ra quyết
định như thế nào, đó là tự do. Nhưng chúng ta còn vô minh, thiếu trí tuệ, đó
chính là sự trái ngược với tự do.
Câu hỏi: Thưa Ngài, cái gì có thể giúp một
người chứng ngộ sự tự tại bên trong?
Trả lời: Bạn cần phải có trí tuệ, phải tìm và nhận
ra được trí tuệ ấy ở trong chính mình mà không vướng mắc vào bản ngã. Điều này
dẫn ta tới triết lý sống rằng cần thấu hiểu bản chất tự nhiên. Mỗi chúng ta đều
nên theo một triết lý sống nào đó. Hiện tại, chúng ta chỉ hay quan tâm tới khía
cạnh vật chất của cuộc sống. Tuy nhiên, ta cần hiểu biết hơn về bản chất tự
nhiên. Ví dụ, khi ta chọn một cặp kính thì vẻ bề ngoài của nó không quan trọng
bằng bản chất tự nhiên, lợi ích và công dụng của nó, bởi suy cho cùng, tất cả
đều bắt nguồn từ bản chất tự nhiên. Từ đó dẫn dắt ta quay trở về với tình yêu tự
nhiên.
Thấu hiểu vẻ
đẹp bằng cách nhận biết khởi nguồn của nó. Rồi bạn sẽ cảm thấy mãn nguyện, thấy
mình có khả năng chọn lựa một cách thư thái, an vui, không nóng nảy vội vã, bởi
bạn đang thấm dần triết lý sống.
Câu hỏi: Ngài đã từng nói Niết bàn và Luân hồi
là hai mặt của cùng một thực tại. Vậy Niết bàn không phải là một trạng thái bất
diệt, vĩnh cửu, khác hẳn với Luân hồi hay sao?
Trả lời: Tôi không cho rằng Niết bàn là vĩnh
cửu, mà cả Niết bàn và Luân hồi đều là vĩnh cửu. Nói như vậy không có gì là khó
hiểu, bởi có nhiều cách để nhận thức niết bàn và luân hồi. Luân hồi là sự phóng
chiếu, sự chuyển động của niết bàn. Nếu bạn nghĩ rằng niết bàn là một cái gì đó
bất di bất dịch, một trạng thái vĩnh cửu thường hằng thì chính cách nghĩ đó là
thiếu chính kiến.
Vấn đề là chẳng
có gì để chỉ bày, mà chúng ta chỉ có thể bàn luận về nó. Thực chất, Niết bàn không
thật có, bởi tất cả chúng ta – cái bàn này, bạn và tôi – đều là Niết bàn, nếu
như bạn thực chứng được tự tính của vạn pháp. Nếu không thì tất cả đều là Luân
hồi. Tự nhiên là gì và chiều sâu của tự nhiên là gì? Có biết bao khía cạnh của tự
nhiên như núi, sông, cây cối, những thác nước, cầu vồng… Tất cả đây đều là
những nhận thức ban đầu và tạm thời về tự nhiên. Nếu ta sống có triết lý thì
cái nhìn của ta về tự nhiên sẽ sâu sắc hơn nhiều.
Câu hỏi: Vậy ý Ngài là tất cả tự nhiên chỉ là
những phân tử luôn chuyển động, rằng luôn có sự thay đổi dù bên ngoài không hiển
thị như thế?
Trả lời: Cách nói đó có lẽ cũng đúng, nhưng ý
tôi là tất cả đều là tính không – và bạn thực sự không thể miêu tả tính
không bằng ngôn ngữ khoa học. Nói tính không là không có gì hay là vô
tận đều không đúng, bởi tính không là thứ ta không thể miêu tả bằng ngôn
ngữ.
Ngay cả Đức
Phật hay các đấng giác ngộ khác cũng không thể miêu tả nó. Khi ta dần chứng ngộ
bản chất của tự nhiên, bạn có thể dùng từ toàn tri hay tôi có thể nói “Tôi có
thể đọc được ý nghĩ của bạn”, “Tôi có thể nhìn được phía bên kia!” Có nhiều chân
ngôn và năng lực kì diệu, nhưng những từ ngữ này cũng chưa diễn tả đủ. Trí tuệ toàn
tri chân chính xuất phát từ sự thấu hiểu tính không. Những chướng ngại
tâm sinh lý bạn đang trải qua dường như là bị động, chúng không có tầm quan
trọng gì đối với hiểu biết của bạn. Cũng không có nghĩa là chúng sẽ tan vỡ hay
tòa nhà sẽ tan vỡ.
Ví dụ, một toàn
nhà bằng bê tông sẽ không còn là vật chất đối với bạn nữa; nó không còn quan
trọng nữa. Nếu tôi thấu hiểu tính không thì một toà nhà sẽ không hiển lộ
một cách vật chất nữa. Tôi cũng sẽ chẳng cố “nhìn thấu” một tòa nhà hay một
người khác. Một khi bạn đạt được sự chứng ngộ sâu xa, bạn sẽ bắt đầu thực sự hiểu
biết. Bạn trở thành toàn tri.
Câu hỏi: Trở lại chủ đề tự tại, không phải ta
đang bó buộc mình khi đặt ra những giới hạn và danh tính để miêu tả sự tự tại?
Trả lời: Khi nghe những chuyện về một ai đó gặp
vấn đề với visa nhập cảnh, tôi thường tự hỏi mình tại sao lại có những biên
giới? Tôi nghĩ câu trả lời là sự tham lam và bản ngã, chúng luôn kêu lên “Đây
là lãnh địa của tôi, không gian của tôi”. Đây là một hiểu biết sai lầm của bản
ngã. Bạn đã tạo ra nỗi sợ hãi từ bản ngã. Sự tự tại phải được đạt tới trong tỉnh
thức.
Hãy xé toang
rào cản tinh thần đó. Trước khi kiến lập những rào cản thể chất, ta cần phải vượt
qua những rào cản tinh thần. Bạn phải cảm thấy thực sự an lạc, dù đang ở bất kỳ
đâu. Bạn phải biết khoan dung và chấp nhận. Để đạt được điều đó, trước hết bạn
phải cảm thấy thoải mái, an lạc với chính bản thân. Sức mạnh để đạt được điều
này đến từ bên trong tâm thức của bạn. Ý chí của bạn phải trở nên to lớn, không
nhỏ nhoi. Bạn phải biết yêu thương. Bạn phải có sự tự tin.
Tôi muốn dùng
một ẩn dụ như thế này: Một con voi rất to lớn; nó từ tốn, trông rất hay và bước
đi với sự tự tin. Những loài nhỏ bé lại thường chạy loanh quanh một cách loạn
động, luôn sống trong sợ hãi, bất an, vì thế chúng cắn xé và luôn trong tinh
thần hoảng loạn. Để thực sự lớn mạnh, bạn cần sự tự tin bên trong chính mình.
Trải nghiệm tự tại bắt nguồn từ sức mạnh tinh thần và lòng bi mẫn, chứ không
phải từ sức mạnh cơ bắp hay từ một sức mạnh của một đạo quân.
Câu hỏi: Khushwant Singh nói rằng lý thuyết của
sự tái sinh và đầu thai là không có cơ sở. Ông từng hỏi Đức Dalai Lama rằng tại
sao chỉ có một số người theo đạo Phật và đạo Hindu có thể nhớ được kiếp trước
của mình; và ông cho rằng lý thuyết này có sự liên hệ mật thiết với nền văn hóa
Nam Á. Đức Dalai Lama chỉ cười khi nghe câu hỏi này. Ngài có bình luận gì về
chuyện này?
Trả lời: Điều này không hoàn toàn đúng. Có rất
nhiều câu chuyện về những người thuộc các tín ngưỡng khác có khả năng nhớ được kiếp
trước của mình. Gần đây tôi còn được gặp một em bé theo đạo Hồi, em bé này quả
quyết rằng em nhớ về kiếp trước của mình, khi em đã từng là một vị sư tu tập
theo truyền thống Drukpa! Hay có một em bé người Sikh ở Chandigarh đã nhận ra
một đôi vợ chồng là cha mẹ của mình trong kiếp trước.
Tôi nghĩ Đức
Dalai Lama cười bởi đây không phải là cái bạn có thể dễ dàng giải thích. Nếu
muốn nói gì với ông ta, chắc Ngài sẽ phải mất rất nhiều thời gian. Phần lớn
người ta không tin vào sự tái sinh, và kể cả trong số những người tin, phần lớn
họ cũng không nhớ nổi kiếp trước của mình!
(Drukpa Viet
Nam)
